ادبیات سلطه‌جویانه بر تنوع زیستی

حمیدرضا میرزاده:

• چند روز قبل فرصتی دست داد تا به دیدار دکتر عبدالحسین وهاب‌زاده، مترجم نامدار آثار علمی در حوزه محیط زیست و تنوع زیستی برویم.

 فارغ از گفت و گوهای پراکنده درباره مسایل مختلف حوزه محیط زیست، دکتر وهاب‌زاده نکته‌ای را یادآور شد و از ما به عنوان اصحاب رسانه خواست تا آن را رعایت کنیم. دکتر وهاب‌زاده خواست تا برای همیشه از واحدهای قدیمی شمارش حیوانات که در متون علمی و خبری مصطلح هستند خداحافظی کنیم. واحدهایی چون رأس، قلاده، قطعه و. . . به عنوان مثال نگوییم یک قلاده پلنگ یا چهار رأس کل و بز.
 
استدلال او این بود که چنین واحدهایی با بار منفی سلطه انسان بر حیوان همراه هستند و پیشینه این واحدهای شمارش به زمانی بازمی‏گردد که انسان مالک بی‌چون و چرای هرچه روی زمین وجود داشت، تلقی می‏شد. پس طبیعی است که در آن زمان گیاهخواران به عنوان شکار شناخته می‏شدند و گوشتخواران به عنوان جانیان طبیعت. انسان آن دوران کل و بز و قوچ و میش و گور را از جنبه گوشت و تروفه (نمونه شکار) ارزش‌گذاری می‏کرد و برای شمارش آن از واژه «رأس» یا همان سر استفاده می‏کرد. یا آنکه گوشتخواران خصوصا گرگ و پلنگ را حیواناتی می‏دانستند که یا باید به زنجیر درآیند یا کشته شوند. پس برای شمارش آنها نیز از قلاده استفاده می‏کرد. به قول دکتر وهاب‌زاده، خنده‌دار آنجاست که استفاده از واحد شمارش قطعه برای پرندگان، حتی پرندگان در حال پرواز را نیز شامل می‎‏شود!

این بینش حتی در دوران معاصر و با وجود فعالیت گسترده و طرفداران و کارشناسان محیط زیست و رسانه‌های این حوزه هنوز به چشم می‏خورد. هنوز بسیاری از محیط‌بان‌ها به کل و بز و قوچ و میش، شکار می‏گویند و حتی در گزارش‏های علمی درباره حیات وحش و لزوم حفاظتی آن واحدهایی چون قلاده و رأس به دفعات استفاده شده است. مراجع علمی و رسمی محیط زیست نیز بر استفاده از این واژگان تأکید دارند و گزارش‌هایی که از چنین واحدهای شمارشی دوری جسته‏اند، جهت تصحیح به مولف بازگردانده می‏شود. دکتر وهاب‌زاده معتقد است که با توجه به فعالیت‏های علمی و رسانه‏ای در حوزه محیط زیست و حیات وحش که هدفی جز نگرش جامعه به محیط زیست ندارد باید چنین واژه‌هایی را از ادبیات زیست‌محیطی حذف کرد.

استفاده از واحد شمارش عدد به جای این واحدهای شمارش نه از نظر علمی مشکل‌ساز خواهد بود و نه از نظر ادبیات فارسی. پس چه بهتر آنکه «واحدهای شمارش سلطه‌جویانه» به طور کلی از ادبیات محیط زیستی حذف شوند، تا دست کم بین متن این ادبیات و هدفی که دنبال می‌کنند تناقضی وجود نداشته باشد. به این ترتیب تلاش ما این است که چنین واحدهای شمارشی را به طور کلی از ادبیات حوزه حیات وحش حذف کنیم و به جای آن از واحدهایی نظیر «عدد» استفاده کنیم. هرچند به نظر می‏رسد، ابداع واحدهای شمارش جدید برای حیات وحش، امری در خور توجه باشد.
 
منبع: سبزپرس