اثرات گرمایش جهانی بر محیط زیست
بحران حال و آینده جهان تنها به افزایش جمعیت محدود نمی شود ، حتی افزایش جمعیت در میان ملل در حال توسعه که رشدی به مراتب بیشتر از ملل توسعه یافته دارند نیز به تنهایی نمی تواند عامل بحران باشد.
امروزه انسان با خطرها و تهدیدهای فراوان محیط زیست مواجه است ، اما خطری که اکنون ساکنان کره زمین را تهدید می کند صرفاً از بین رفتن منابع آبی یا از دست رفتن منابع خاکی به علت از بین رفتن جنگلها و مراتع سرسبز و همچنین گسترش کویرها نسیت ، بلکه خطر امروز خطری به مراتب نگران کننده تر و فارغ از حدود و مرزهای سیاسی و جغرافیایی و حتی قاره ای است و آن عبارت است از :
افزایش آلودگی هوا :
آلاینده های هوا ، بر محیط زیست جهانی ، از جمله زیستگاه های حیات وحش ، تنوع زیستی ، سلامت و باردهی و میزان جنگلها و سایر سیستم های وحشی تأثیر می گذارند.
پس آلودگی هوا سلامت اکولوژیکی و در نتیجه سلامت انسان را به خطر می اندازد. و سه پیامد مهم زیست محیطی در مقیاس جهانی و منطقه ای تحت عنوان تغییرات جهانی اقلیم ، باران اسیدی ، تخریب ازن استراتوسفری را به دنبال دارد.
گرم شدن طبیعی زمین در اثر افزایش میزان گازهای گلخانه ای بدلیل گسترش بی رویه فعالیتهای جوامع انسانی ، از کنترل بشر خارج شده است. عمده ترین گاز گلخانه ای دی اکسید کربن است که مهمترین منابع آن امروزه احتراق سوختهای فسیلی و جنگل زدایی می باشد. این دو فرایند همدیگر را هر لحظه تشدید می کنند. تراکم دی اکسید کربن هرساله 5/0 درصد ، متان هرساله یک درصد و اکسید نیتروس هر ساله 25/0 درصد افزایش پیدا می کنند. کلروفلوروکربنها هم سبب تخریب لایه ازن دراستراتوسفر می شوند ( اثر عمده ) و هم در گرم شدن زمین ( اثر فرعی ) مؤثرند. در صورتی که اقدامی برای کنترل گازهای گلخانه ای خروجی صورت نگیرد ، درهردهه ، زمین به اندازه حدوداً 3/0 درجه سانتی گراد گرمتر خواهد شد.
تغییر در دمای زمین سبب بر هم خوردن سیستمهای کشاورزی و تمامی اکوسیستم های موجود می شود. در این تغییرات ، بسیاری از اکوسیستم ها و تنوع زیستی زمین کاهش می یابد. جنگلها عقب نشینی می کند ، وسعت کویرها گسترش می یابد ، زیستگاههای حیات وحش بویژه تالابها از بین خواهند رفت ، اکوسیستم های ساحلی و جزایر، زیر آب خواهند رفت ، منابع آبهای شیرین کاهش خواهند یافت، و میلیونها نفر از مردم خانه و کاشانه خود را از دست خواهند داد. اثرات پیامد های گرم شدن زمین ، محدود به موارد فوق نیست و ابعاد آن بسیار گسترده و پاره ای از آنها هنوز قابل تصور و پیش بینی نیست. در زیر به بررسی این اثرات تا حد امکان پرداخته می شود.
اثرات اقلیمی :
اکثر مدلهای رایانه ای پیش بینی می کنند که میزان دی اکسید کربن در طی دهه 2030 ، در مقایسه با تراکم پیش از انقلاب صنعتی ، دو برابر می شود ، که افزایش سازگاریهای گلخانه ای نیز از این قاعده پیروی می کند ( حتی اگر تولیدCFC ها با انجام برنامه ای ، سریعاً متوقف شود). با این افزایش گازهای گلخانه ای ، انتظار می رود گرمای جهانی در 100 سال آینده ، سرانجام به میزان 2 تا 5 درجه سانتیگراد بالا رود ، که حدود نیمی ازاین افزایش دمای مورد انتظار ، مثلاً حدوداً تا 3 درجه سانتی گراد ممکن است تا دهه 2030 روی دهد.
به نظر می رسد که احتمالاً افزایش گرمای جهانی درنواحی قطبی ( عرضهای جغرافیایی بالا ) بویژه در فصل زمستان ، نسبت به سایر نقاط جهان ، بیشتر خواهد بود. درعرضهای جغرافیایی بالا ، فیدبکهای مثبت همچون ذوب برف و یخ ، در نتیجه گرم شدن زمین حاصل می شود که انعکاس سطح ( آلبدو ) را کاهش داده و اجازه می دهد تا بیشتر انرژی خورشیدی در سطح و توسط یخ نازکتر دریا جذب شود. (شکل 1-1) درنتیجه جریان گرمایی بزرگی در زمستان به درون یخ اقیانوسی روانه می گردد و گرمای سطحی و تبخیر را افزایش می دهد که خود باعث افزایش اثر گلخانه ای بخارآب می شود. بنابراین ، افزایش گرمایی که درعرضهای جغرافیایی بالا تجربه خواهد شد، باید 2 تا 3 برابر بزرگتر از گرمای تجربه شده درنواحی گرمسیری باشد. مدلهای مختلف نشان می دهد که عرضهای جغرافیایی پایین تر ، افزایش میانگین درجه حرارت زمستان را به میزان 1 تا 3 درجه سانتی گراد ، عرضهای جغرافیایی میانه 4 تا 8 درجه سانتی گراد وعرضهای جرافیایی زیر قطبی و قطبی 6 تا 10 درجه سانتی گراد یا حتی بیشتر را تجربه خواهند کرد.
نتایج اصلی تحقیق گیلیلند ( 1982 ) از جمله هانسی و همکارانش ( 1983 و 1981) با بکار بردن مدل متقابل ، نتیجه گرفتند که قدرت تابشی گازهای گلخانه ای همراه با آتشفشانها ، دلیلی برای 75 درصد تغییر در درجه حرارت جهانی ( بصورت 5 ساله ) در قرن نوزدهم بوده است ، حال آنکه افزایش تغییر فرضی تابش خورشیدی این رقم را تا 90 درصد افزایش داده است. آنها عقیده داشتند که گرمایش گلخانه ای تغییرات زیان باری در اقلیم طبیعی تا انتهای قرن بیستم بوجود می آورد و انتظار داشتند که این تغییرات بطور قابل توجهی در طول دهه 1980 رخ دهد. اما در حقیقت کاهش میانگین درجه حرارت در نیمکره شمالی که در دهه 1940 شروع شد ، در اواسط دهه 1970 متوقف و وارونه گشت. گرمترین سالها در طی 100 سال گذشته از سال 1980 رخ داد که شامل هفت سال (1980 ، 1981 ، 1983 ، 1986 ، 1987 ، 1988 ، 1990 ) می باشد. در هر صورت در طی دهه 1990 تأثیرات اقلیمی دیگری بوسیله فورانهای آتشفشانی و دگرگونی جریانهای اقیانوسی – بعنوان مثال ال نینوولانینا در اقیانوس آرام – انجام گرفت که بطور جزئی روند مورد انتظار گرمایش جهانی ناشی ازافزایش اثرگلخانه ای انسان ، منشأ را مبهم و تار ساخت. در هر صورت ، روند آشکار گرم شدن جهانی از سال 1900 ، حدود 5/0 درجه سانتی گراد بوده که آنرا به اثر گلخانه ای نسبت می دهند . انتظار می رود که افزایش دمای جهان ، الگوی بارندگی ، رطوبت خاک ، تبخیر ، باد و سایر عوامل اقلیمی مرتبط با بهره وری محصولات کشاورزی را به شدت تغییر دهد.
طوفانهای اقیانوسی :
افزایش درجه حرارت اتمسفر به معنی افزایش دمای سطح آب دریاهاست که این خود می تواند جریانهای اقیانوسی را دگرگون کند. وهمین امر شرایط اتمسفر را در بروز طوفانها تغییر خواهد داد. چرخش جریانهای عمده اقیانوسی باعث توزیع حرارت از استوا به سمت قطب می گردد. طوفانهای اقیانوسی اطلس و اقیانوس آرام شرقی و غربی در چرخش اتمسفر، جابجایی بارندگی و ایجاد حرارت نهایی به سوی قطب مؤثر می باشد. مطالعات معتبر نشان می دهند که هر گونه تغییری در سیکلونهای حاره ای ، کاملاً به تغییرات دمای سطح آب بستگی دارد. با دو برابر شدن میزان دی اکسید کربن اتمسفر و در نتیجه افزایش دمای سطح آب دریا به میزان 3/2 تا 8/4 درجه سانتی گراد ، پتانسیل تخریبی طوفانهای حاره ای 60 درصد افزایش خواهد یافت. بسیاری از جریانهای اقیانوسی همچنین مواد غذائی را از ته آب لایروبی می کنند و از طرف دیگر دمای آب را برای ماهیها و لاروها در حد متعادل حفظ می نمایند. در نتیجه ، در صورت تغییر جریانها در اثر تغییرات اقلیمی و گرم شدن آبهای سطحی ، موقعیت شمار زیادی از آبزیان تغییر می کند یا به تخریب کشیده می شود. تغییر اقلیم ، بسترهای تکثیر و زادآوری ماهیها را در مصب ها در اثر افزایش سطح آب دریا از طریق تقلیل میزان آب های شیرین نابود می کند و سطح شوری این زیستگاه ها را برای تعدادی از گونه ها به حد بحرانی می رساند.
اثرات روی تنوع زیستی :
براساس خوش بینانه ترین برآوردهای انجام گرفته ، نتیجه ادامه روند کنونی در خروج گازهای گلخانه ای افزایش 3 درجه سانتی گراد در دمای زمین است. تغییر در دمای زمین سبب تغییر الگوهای بارندگی و تغییر هر دو باعث می شود که نواحی اقلیمی صدها کیلومتر به سمت قطب جابجا شوند. نتیجه این فرایند برهم خوردن سیستم های کشاورزی ، کاهش بسیاری از اکوسیستم ها و تنوع زیستی زمین ، عقب نشینی جنگلها و گسترش وسعت کویرهاست. همچنین زیستگاههای حیات وحش بویژه تالابها از بین خواهند رفت. برای مثال برآورد شده که با افزایش یک درجه سانتیگراد دمای هوا ، گونه های گیاهی و درختی برای بقاء ، حدود 90 کیلومتر نزدیکتر به قطبین متمرکز و مستقر خواهند شد. گیاهان و جانوران وحشی بطور روزافزون با آینده نامعلومی روبه رو می شوند. علاوه بر عملکرد تهدیدآمیز و اثرات مخرب فعالیتهای انسان بر زیستگاههای حیات وحش ، خطر بالقوه تغییرات اقلیمی در نتیجه گرم شدن زمین نیز وجود دارد.
حیات وحش جانوری :
اگر تغییرات جهانی همانطور که دانشمندان پیش بینی می کنند به سرعت انجام گیرد بسیاری از گونه ها قادر نخواهند بود خود را با موقعیت جدیدی که با آن رو به رو شده اند تطبیق دهند و انقراض آنها در سطح وسیعی اجتناب ناپذیر خواهد بود. زیرا زیستگاههای آنها یا تغییر خواهد کرد یا
محدود خواهد شد و یا بطور کلی از بستر طبیعت ناپدید می شود. درعمل دیده شده است که گرم شدن زمین حتی به مقدار یک درجه سانتیگراد در طیف و گستره گیاهان و جانوران تغییراتی بوجود آورده است.
تنوع زیستی مسلماً ، از گرمتر و خشکتر شدن بیش از مرطوب شدن صدمه خواهد دید. زیرا بسیاری از گونه ها و کانونهای مهم تنوع زیستی قبل از اینکه به خشکی سازگاری یافته باشند با رطوبت تطابق یافته اند.
اثرات روی انسان :
گرمایش جهانی برای انسانها عمدتاً اثرات اجتماعی ، اقتصادی ، جغرافیایی و سیاسی بدنبال دارد تا بیولوژیک .
تغییرات دربارندگی و متوسط درجه حرارت ودر نتیجه کاهش محصولات کشاورزی و افزایش سطح دریاها و نابودی نواحی ساحلی و جابجائی جمعیت ها ناشی از سیل ، خشکسالی و شرایط متغییر اقتصادی ، دلایل نگرانی حاصل ازگرم شدن جهان می باشد. نابودی شهرها و نواحی دیگر ساحلی دراثر بالا آمدن آب دریاها خسارتهای اقتصادی و جانی زیادی برای انسانها به بار می آورد. خسارت دیدن زیستگاه ماهیها ، میگو و گونه های از پرندگان در اثر بالا آمدن سطح آب اقیانوسها نیز به معنی کاهش کمی غذایی دریایی قابل دسترس و مورد مصرف انسان است. تغییرات اقلیمی همچنین باعث کاهش محصولات غلات و در نتیجه غذای مردم جهان می شود.
اثرات گرم شدن برروی سلامتی انسان :
شرایط اقلیمی گاه مسبّب اصلی فعالیت پاره ای از ویروسها و میکروبهاست و در مواردی بطور کلی گرم شدن زمین ممکن است در گسترش پدیده های زیان باری نظیر بیماریهای مزمن و عفونی ، تنفسی ، واکنشهای آلرژیک ، ضعف توان باروری و مرگ و میر اثر داشته باشد. پاره ای از ویژگیهای فردی در برابر تغییرات اقلیمی قدرت سازگاری کمتری دارند. برای مثال بطور قطعی می توان گفت مهمترین عامل محدود کننده فعالیت بشری در منطقه حاره شرایط اقلیمی است و این شرایط بر کارایی انسان تأثیر فراوان دارد. بطور کلی ، تغییرات جوی بر سلامت انسان تأثیرات متفاوتی دارد. در برخی موارد تأثیرات مستقیم شرایط جوی روی بدن آدمی منجر به بیماری می شود. درجه حرارتهای بالا یکی از عمده ترین عوامل بیماری زاست که در رابطه با هوا مطرح است. بدن در صورتی که قادر به تبادل حرارتی در شرایط خاص جوی ( رطوبت نسبی بالا و حرارت بیشتر از دمای بدن ) نباشد ، گرمازدگی (Heperthermal ) بر آدمی عارض می شود. چنانچه درجه حرارت بدن به نقطه بحران ، یعنی 42 درجه سانتی گراد برسد ، منجر به مرگ خواهد شد. علایم بیماری فوق تب ، تهوع ، سرگیجه و سردرد است و برای معالجه آن باید با توسل به شستشوی بدن با مایعات سرد به کاهش درجه حرارت بدن مبادرت کرد. نوع خفیفتر بیماری گرمازدگی که به ( Heat Exhaustion ) شهرت دارد ، با سرگیجه و سستی و احتمالاً غش همراه است. این یک واقعیت انکارناپذیر است که تغییرات درجه حرارت محیط بر روی همه فعالیتهای فیزیولوژیکی بدن انسان به نحوی مؤثر است. هوای خیلی خشک سبب کاهش رطوبت پوستی و جلوگیری ازالتیام سریع زخمها و جراحات بدن می شود. با توجه به آنکه تغذیه با سلامتی رابطه مستقیمی دارد، نمی توان از تأثیرات ناشی از آب و هوا بر روی رژیم غذایی که بطور غیر مستقیم به فیزیولوژی انسان مؤثر است غافل بود. برای مثال بطور طبیعی نیازهای غذایی در آب و هوای گرم با مناطق عرضهای متوسط جغرافیایی تفاوت دارد. در آب و هوا ی گرم ، بدن به مقدار بیشتری نمک و آب و پاره ای از ویتامین ها نیازمند است. و کم شدن اشتها از جمله مهمترین عوامل سوء تغذیه در آب و هوای حاره ای است. گرما روی دامنه انتشار ناقلین بیماریها نیز می تواند مؤثر واقع شود ، بطوری که درجات حرارت بالاتر به حشرات ناقل بیماریها ، انگلها و ویروسها فرصت خواهد داد تا بیماری های مهلک و اغلب عفونی و مسری مناطق حاره را به سایر نقاط زمین گسترش دهند.
تغییرات در دامنه پراکنش جغرافیایی ناقلین بیماری ، نظیر بیماریهایی که بوسیله پشه به انسان منتقل می شود ، امری بسیار حائز اهمیت است. پنج بیماری انتقالی از حشرات بویژه مالاریا ، تب استخوانی ( Dangue Fever ) انتقالی ناشی از آربوویروسها (Arbo virus ) تا حدودی تب زرد و تب ریفت ولی ، در صورتی که گرم شدن زمین شدید باشد ، برای جمعیت آمریکا خطری بالقوه جدی بشمار میرود. مالاریا بیماری مهمی است که بوسیله پشه ناقل ( پشه آنوفل ) که از قبل میلیونها نفر را در اقلیمهای گرم آلوده کرده است ، انتشار می یابد. اگر درجه حرارت در نواحی معتدله افزایش یابد ، انتظار می رود پشه ناقل مالاریا به سمت شمال حرکت کند و در نتیجه مالاریا در شمال نیز منتشر شود.
جلوگیری از گرم شدن زمین :
مهمترین کار برای جلوگیری از گرم شدن زمین ، کاهش برون فرست کربن دیواکسید است. بیشتر برون فرست کربن ناشی از سوخت زغال سنگ ، نفت ، بنزین و سوختهای دیگر فسیلی در نیروگاههاست. برای جلوگیری از افزایش میزان کربن از حد ppm360 و پیشگیری از گرم شدن زمین ، برون فرست باید تا 60 درصد کاهش پیدا کند. این کار در حال حاضر عملی نیست ، ولی انسانها باید برق و سوختهای فسیلی را با صرفه جویی بیشتری مصرف کنند. اگر به همین میزان کربن دی اکسید وارد جو شود ، تا سال 2100 بیش ازppm 700 کربن دیواکسید در جو وجود خواهد داشت.
یکی از مهمترین گازهای گلخانه ای که افزایش بی رویه غلظت و تجمع آن در جوّ احتمالاً باعث بروز پدیده تغییر و آب و هوا شده است. گاز دی اکسید کربن co2 ) ) است. به منظور کاهش و تثبیت غلظت اتمسفری این گازها گلخانه ای در جوّ در جامعه جهانی تمهیداتی از قبیل تدوین کنوانسیون تغیر آب و هوا ، پروتکل کیوتو ، سازوکارها و روشهای متفاوت و متعدد حذف یا کاهش این گاز اندیشه شده است.
پرتکل کیوتو :
به منظور اجرای کنوانسیون تغییر آب و هوا در سال 1997 در کیوتوی ژاپن پروتک کیوتو پایه ریزی گردید که در ذیل به شرح آن می پردازیم.پروتکل کیوتو شامل 3 سازوکار همکاری بین المللی برای کاهش نرخ گازهای گلخانه ای است که عبارتند از همکاری مشترک ( JI ) Joint Implementation ) ( تجارت بین المللی نشر (International Emission Trading ) عمدتاً برای اعضای پروتکل و سازوکار توسعه پاک (CDM ) (Clean Development Mechanism ( که تبادل منابع مالی و سایر کمکها از یک کشور عضو به یک کشور جنوبی را در بر دارد.
اهداف اصلی پروتکل کیوتو:
1- جلوگیری از دخالت های خطرناک انسانی در سامانه آب و هوا
2- کاهش انتشار گازهای گلخانه ای مشترک در کشورهای صنعتی به مقدار معین و در محدوده زمانی خاص
3- ایجاد تعهد قانونی در مورد بند 2
4- تثبیت غلظت گازهای گلخانه ای در جوّ
5- تقویت پیمان کشورهای توسعه یافته در جهت کاهش نشر گازهای گلخانه ای
6- ارتقاء توسعه پایدار به ویژه در ابعاد اقتصادی
7- پروتکل کیوتو دارای 28 ماده و 2 ضمیمه است .در متن پروتکل پس از شرح کلیات و تعاریف به اهداف تعهدات ، اصول ، سازوکارها و ارکان پروتکل و نیز نحوه تبادل منابع مالی و انتقال فن آوری بین کشورها پرداخته است. پروتکل کیوتو کشورهای صنعتی را ملزم به کاهش نرخ گازهای گلخانه ای مشترک تا حداقل 5/0 نسبت به سال 1990 ( در فاصله زمانی 2008 الی 2012 ) نموده است.
